Highlights

De kunstcollectie van Hugo Voeten is een unieke combinatie van Belgische en internationale kunst. Op dit ogenblik telt ze meer dan 1700 items, verzameld over een tijdsspanne van meer dan 40 jaar, tentoongesteld voor het publiek op twee locaties – in de beeldentuin vlakbij Geel en in het Art Center Hugo Voeten, aan de oever van het Kempisch Kanaal in Herentals.

Jan van Munster

Brainwave, 2007, neon met argon (blauw), 390 cm lang

De lichtsculptuur of meer specifiek neonsculptuur Brainwave (2007) van de Nederlandse beeldhouwer en installatie- en lichtkunstenaar Jan Nicolaas van Munster (°1939, Gorinchen, Nederland) getuigt van de interesse van de kunstenaar in het thema 'energie'. Toen van Munster in 1996 in een medisch tv-programma zag hoe een dame een EEG of een elektro-encefalogram liet maken, raakte de kunstenaar geïnspireerd. Elektro-encefalografie is een hersenonderzoek en een methode om het verschil in potentiële elektrische energie tussen twee punten dat in de hersenen ontstaan is via de hoofdhuid te registreren. "Opeens zag ik de lijnen op het beeldscherm, waar ik zelf mee bezig was. Alleen veel beter. Ik ben meteen naar mijn huisarts gegaan met de vraag of ik zo'n EEG kon laten maken. In het ziekenhuis van Vlaardingen werd er enkele proeven gedaan en werd er een EEG van mijn hersenactiviteit gemaakt. Ik moest hyperventileren en er werd met stroboscopisch licht in mijn ogen geschenen," aldus de kunstenaar.

Met deze technisch geproduceerde grafische voorstellingen gaat de kunstenaar aan de slag: uit de uitgeschreven golvende lijnenpatronen die deze persoonlijke EEG-afdruk opleverde, neemt van Munster kleine deeltjes en zet die stukjes lijn om in neonsculpturen. Zo is ook de blauwe Brainwave (2007) die tot de collectie van Hugo Voeten behoort, ontstaan. De golvende neonlijn is een op schaal uitvergroot detail van een fragment van zijn EEG-registratie. Hij maakt er steeds nieuwe composities mee. Zijn Brainwaves bestaan dan ook in verschillende versies, formaten en kleuren. "Het is heel erg iets van mezelf. In feite krijg je als je een Rembrandt of een Karel Appel ophangt hetzelfde effect. Dat schilderij is ook een stukje van de kunstenaar,'' zegt van Munster. Dit werk, dat er op het eerste zicht misschien nogal 'eenvoudig' en abstract uitziet, verbeeldt zo iets heel concreets. De lichtsculptuur is een beeld van de kunstenaar zelf en zijn persoonlijke energieveld, gevoelens en gedachten. Van Munsters motto luidt dan ook: "het moet tenslotte mogelijk zijn om in één (potlood)lijn mijn hele verhaal te vertellen". Deze Brainwave bestaat uit argongas in een neonlamp. Argon licht blauw op, neongas daarentegen rood.

Zowel inhoudelijk of thematisch, als vormelijk of materieel, gaat van Munsters artistieke oeuvre over 'energie'. In zijn vroegste werken linkt de kunstenaar energie aan biologie. Hij creëerde toen meer organische beelden met materialen zoals hout, steen, brons, glas en ijzer en met suggestieve titels zoals bijvoorbeeld Growth, Genesis, Embryo en Fruit. Zijn recentere, meer minimalistische en geometrische werken, met materialen als o.m. kwik, graniet, ijs, gloeidraden, beschreef van Munster met neutralere en meer zakelijke titels zoals Round triangle, Ice table, Plus minus of Energy field. De kunstenaar startte dus met referenties naar vruchtbaarheid als de bron van het leven en ontwikkelde een bredere benadering van het begrip energie, opgevat als een universele oerkracht die ten grondslag ligt aan alle verschijnselen. Van Munsters werk werd helderder, soberder, meer uitgekristalliseerd en conceptueel, met als doel voor ogen tot de essentie te komen.

Voor het visualiseren van energie of geladenheid werkt Jan van Munster telkens met elementen die spanning en contrast oproepen: licht en donker, warmte en koude, zichtbaarheid en onzichtbaarheid, positief en negatief, plus en min, aantrekking en afstoting. In wezen onzichtbare energieën wil hij zichtbaar en ook voelbaar maken. Daarom creëert hij 'energiesituaties', die voortvloeien uit een polaire spanning. Als een soort van samenvatting voor alle vormen van spanning gebruikt van Munster vanaf 1984 frequent het teken +/- als artistieke formule.

Ook de toepassing van licht werd steeds belangrijker in van Munsters werk. "Bij licht gaat het mij niet alleen om de visuele indruk, maar vooral om de energiegeladenheid, die onzichtbaar is," verklaarde de kunstenaar in 1977. Bovendien verwijst hij naar dat licht van groot belang is voor biologisch leven en van directe invloed is op het dierlijke en menselijk organisme. Licht beïnvloedt bijvoorbeeld in psychologische zin het menselijk welzijn, maar ook groeiprocessen, en o.m. planten leven van de fotosynthetische omzetting van licht naar glucose.

Enkele kunstenaars die als pioniers van de lichtkunst gezien worden zijn Dan Flavin (1933-1996, VSA), Joseph Kosuth (°1945, VSA) en Bruce Nauman (°1941, VSA). Bij Flavin, die tl-buizen met een esthetisch doel in de ruimte opstelt, is eerder de verschijningsvorm en het effect van het licht zelf het thema van zijn kunst. De neoninstallaties van Kosuth en Nauman sluiten eerder aan bij het sterk conceptuele luik van Jan van Munsters kunst. Niet het licht als fenomeen op zich, maar andere thema's en concepten worden hierbij benadrukt.

In zijn voormalige woonplaats Renesse verwezenlijkte Van Munster in 1995 zijn ultieme +/- in de vorm van een paviljoen: hij richtte er de Stichting Plus Min op, die tot 2003 in het Plus Min gebouw een reeks tentoonstellingen realiseerde. In 2005 verhuisde de kunstenaar naar Oost-Souburg (in het Nederlandse Vlissingen) om rond de watertoren uit 1939, ontworpen door architect J.H.J. Kording, zijn 'IK-eiland' en de werking van 'Stichting IK' vorm te geven. De zes verdiepingen van de toren, waarop van Munster boven zijn werkatelier inrichtte, worden voor verschillende doeleinden gebruikt. Zijn woonhuis is geïnspireerd op het watervat dat nog steeds deel uitmaakt van de toren en als tentoonstellingsruimte dient. Opmerkelijk zijn ook de 'IK-paviljoens', twee gebouwen in de vorm van de letters 'I' en 'K', ingericht als woon- en werkatelier voor kunstenaars die uitgenodigd worden om tijdelijk op het eiland te werken. De afzonderlijke gebouwen op deze groene heuvel vormen samen een totaalkunstwerk. Het IK-eiland en de Stichting wil een laboratorium en podium zijn voor vernieuwing, productie en presentatie van beeldende kunst. Sinds 2011 is een samenwerking met het Mondriaan Fonds ontstaan.

Jan van Munster studeerde van 1955 tot 1960 achtereenvolgens aan de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen in Rotterdam en aan het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam. Van 1968 tot 1977 was hij docent aan de Haarlemse Ateliers '63 en vanaf 1974 ook aan de Rotterdamse kunstacademie. Van 1978 tot 1990 gaf hij les aan de Koninklijke Academie voor Kunst en Vormgeving in 's-Hertogenbosch.

Van 6 augustus tot 11 september 2016 zullen sleutelwerken van Jan van Munster van 1968 tot nu tentoongesteld worden in Samuel Vanhoegaerden gallery in Knokke, België. Voor meer informatie over Jan van Munster en over Stichting IK: http://janvanmunster.nl/ en http://www.stichtingik.nl/.

Tekst: Sarah Gallasz